Coraz więcej Polaków mieszka i pracuje poza granicami kraju. Wielu z nich zakłada rodziny, kupuje nieruchomości oraz gromadzi majątek w innych państwach. Kiedy taka osoba umiera, jej bliscy często zastanawiają się, jakie przepisy regulują dziedziczenie. Czy zastosowanie znajdzie prawo polskie, czy prawo państwa, w którym zmarły mieszkał?
Odpowiedź zależy od kilku okoliczności. Przede wszystkim trzeba ustalić miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy. Ponadto warto sprawdzić, czy pozostawił testament oraz czy wybrał prawo właściwe dla swojego spadku. W sprawach obejmujących państwa Unii Europejskiej kluczowe znaczenie ma Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012, które wprowadziło jednolite zasady dotyczące prawa właściwego oraz jurysdykcji w sprawach spadkowych.
Miejsce zwykłego pobytu – podstawowa zasada
Najważniejszą regułę określa art. 21 Rozporządzenia (UE) nr 650/2012. Zgodnie z tym przepisem prawo państwa, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, reguluje całość dziedziczenia.
Nie wystarczy jednak sprawdzić miejsca zameldowania. Sąd bierze pod uwagę przede wszystkim rzeczywiste centrum życia zmarłego. Analizuje między innymi miejsce zamieszkania, wykonywania pracy, prowadzenia działalności gospodarczej, więzi rodzinne oraz lokalizację najważniejszego majątku. Dzięki temu ustala, z którym państwem spadkodawca był najsilniej związany.
Przykładowo, jeżeli obywatel Polski przez wiele lat mieszkał i pracował w Niemczech, tam prowadził gospodarstwo domowe i tam koncentrował swoje życie rodzinne, wówczas co do zasady zastosowanie znajdzie prawo niemieckie.
Wybór prawa polskiego w testamencie
Rozporządzenie przewiduje również możliwość wyboru prawa właściwego. Spadkodawca może zdecydować, że do całego jego spadku będzie miało zastosowanie prawo państwa, którego jest obywatelem.
To rozwiązanie ma szczególne znaczenie dla Polaków mieszkających za granicą. Jeżeli spadkodawca umieści odpowiednią klauzulę w testamencie, może uniknąć wielu problemów związanych ze stosowaniem obcego prawa. Ponadto jego bliscy łatwiej przeprowadzą postępowanie spadkowe.
Przykładowa klauzula może brzmieć:
„Na podstawie art. 22 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 wybieram prawo polskie jako właściwe dla całości mojego spadku.”
Taki zapis nie zastępuje testamentu, jednak jasno wskazuje, jakie przepisy powinny regulować dziedziczenie.
Co się dzieje, gdy spadkodawca nie sporządził testamentu?
Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu albo nie wybrał prawa właściwego, decydujące znaczenie ma miejsce jego zwykłego pobytu w chwili śmierci.
W praktyce niektóre sprawy okazują się bardziej skomplikowane. Część osób przez wiele lat dzieli swoje życie pomiędzy dwa państwa. W takiej sytuacji sąd szczegółowo analizuje okoliczności konkretnej sprawy. Ocenia długość pobytu w poszczególnych krajach, więzi rodzinne, miejsce wykonywania pracy, lokalizację majątku oraz inne okoliczności świadczące o centrum interesów życiowych.
Który sąd rozpozna sprawę spadkową?
Prawo właściwe to jedno zagadnienie, natomiast jurysdykcja stanowi odrębną kwestię. Co do zasady sprawę prowadzą sądy państwa, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.
Oznacza to, że sąd zagraniczny może przeprowadzić całe postępowanie, nawet jeśli część majątku znajduje się w Polsce. Co więcej, wydane przez niego orzeczenie często wywołuje skutki również na terytorium naszego kraju. Dlatego jeszcze przed złożeniem wniosku warto ustalić, który sąd będzie właściwy.
Spadek obejmujący majątek w kilku państwach
Coraz częściej zdarza się, że zmarły pozostawia majątek w różnych krajach. Może posiadać mieszkanie w Niemczech, działkę w Polsce oraz rachunek bankowy we Francji.
Rozporządzenie unijne opiera się na zasadzie jedności spadku. Oznacza to, że jedno prawo reguluje dziedziczenie całego majątku, niezależnie od miejsca jego położenia. Dzięki temu spadkobiercy unikają prowadzenia kilku odrębnych postępowań dotyczących poszczególnych składników majątku.
Jak wygląda sytuacja po Brexicie?
Sprawy spadkowe związane z Wielką Brytanią wymagają odrębnej analizy. Wielka Brytania nie stosuje Rozporządzenia (UE) nr 650/2012. W konsekwencji kwestie prawa właściwego oraz jurysdykcji ustala się na podstawie przepisów prawa międzynarodowego prywatnego.
W praktyce dziedziczenie nieruchomości podlega prawu państwa, w którym nieruchomość się znajduje. Natomiast dziedziczenie majątku ruchomego najczęściej podlega prawu miejsca zamieszkania spadkodawcy. Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny, ponieważ okoliczności faktyczne mogą wpływać na ostateczne rozstrzygnięcie.
Europejskie Poświadczenie Spadkowe
Istotnym ułatwieniem dla spadkobierców pozostaje Europejskie Poświadczenie Spadkowe. Dokument ten pozwala potwierdzić status spadkobiercy, zapisobiercy lub wykonawcy testamentu w większości państw Unii Europejskiej.
Dzięki temu spadkobiercy mogą sprawniej sprzedać nieruchomość położoną za granicą, uzyskać dostęp do rachunków bankowych czy dokonać wpisów do zagranicznych rejestrów. Co ważne, Europejskie Poświadczenie Spadkowe często eliminuje konieczność prowadzenia dodatkowych postępowań w innych państwach członkowskich.
Od czego rozpocząć postępowanie?
Jeżeli bliska osoba zmarła za granicą, warto działać według określonego planu.
Przede wszystkim należy ustalić miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy. Następnie warto sprawdzić, czy pozostawił testament oraz czy dokonał wyboru prawa właściwego. Kolejnym krokiem powinno być zgromadzenie aktu zgonu, testamentu oraz dokumentów dotyczących majątku. Dopiero wtedy można ustalić właściwy sąd i rozpocząć postępowanie spadkowe. Jeżeli majątek znajduje się w kilku państwach Unii Europejskiej, warto również rozważyć uzyskanie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego.
Najczęstsze problemy w sprawach międzynarodowych
Międzynarodowe postępowania spadkowe często okazują się bardziej skomplikowane niż sprawy krajowe. Najwięcej trudności pojawia się wtedy, gdy nie można jednoznacznie ustalić miejsca zwykłego pobytu zmarłego. Ponadto komplikacje powodują testamenty sporządzone w różnych państwach, majątek położony poza Unią Europejską oraz odmienne przepisy dotyczące dziedziczenia ustawowego.
Dodatkowo spadkobiercy często muszą tłumaczyć dokumenty, uzyskiwać zagraniczne akty stanu cywilnego oraz kontaktować się z urzędami i sądami w innych państwach. W rezultacie całe postępowanie może trwać znacznie dłużej niż standardowa sprawa spadkowa prowadzona wyłącznie w Polsce.
Podsumowanie
Sprawy spadkowe z elementem zagranicznym wymagają dokładnej analizy już na samym początku postępowania. Przede wszystkim trzeba ustalić, jakie prawo będzie regulowało dziedziczenie oraz który sąd posiada właściwość do rozpoznania sprawy. Samo polskie obywatelstwo spadkodawcy nie oznacza jeszcze, że zastosowanie znajdzie prawo polskie.
Dlatego osoby mieszkające poza granicami kraju powinny rozważyć sporządzenie testamentu z wyborem prawa polskiego. Dzięki temu zwiększą bezpieczeństwo prawne swoich bliskich oraz ograniczą ryzyko długotrwałych postępowań i sporów.
Jeżeli spadek obejmuje majątek położony w kilku państwach lub pojawiają się wątpliwości dotyczące prawa właściwego, warto skorzystać z pomocy adwokata specjalizującego się w sprawach spadkowych z elementem międzynarodowym. Odpowiednie przygotowanie sprawy już na jej początku pozwala uniknąć wielu problemów, skrócić czas postępowania i skuteczniej zabezpieczyć interesy spadkobierców.