Polskie prawo spadkowe działa bez kompromisów. Dla sądu i notariusza nie ma znaczenia, że od lat mieszkacie osobno lub że wasze relacje się rozpadły. Liczy się wyłącznie formalny status – prawomocny wyrok rozwodu lub separacji. Dopóki go nie ma, Twój małżonek pozostaje spadkobiercą ustawowym i może dziedziczyć część Twojego majątku.
Separacja faktyczna – kiedy małżonek wciąż dziedziczy
Separacja faktyczna oznacza, że żyjecie osobno, zerwaliście więzi fizyczne, duchowe i gospodarcze, lecz nie uzyskaliście orzeczenia sądu. W świetle prawa wciąż jesteście małżeństwem, co oznacza, że Twój współmałżonek dziedziczy po Tobie na zasadach ogólnych, niezależnie od rozdzielności majątkowej. Intercyza chroni majątek tylko za życia – po śmierci cały majątek wchodzi do masy spadkowej.
Przykład:
Masz nowy dom, samochód i firmę kupione na własne nazwisko. Jeśli umrzesz bez testamentu, Twój małżonek, którego nie widziałeś od 10 lat, może zgłosić się do notariusza po spadek. W przypadku dzieci – otrzyma minimum 1/4, a resztę podzielą między siebie potomkowie. Jeżeli nie macie dzieci – jego udział może sięgnąć nawet połowy majątku, dzielonego razem z Twoimi rodzicami lub rodzeństwem.
Separacja prawna – koniec dziedziczenia ustawowego
Separacja sądowa powstaje po prawomocnym wyroku stwierdzającym zupełny rozkład pożycia (art. 61¹ K.r.o.). Formalnie wciąż pozostajecie małżeństwem, lecz w prawie spadkowym sytuacja wygląda tak samo jak po rozwodzie. W takim przypadku były małżonek nie dziedziczy ustawowo i nie ma prawa do zachowku. To jedyny sposób, aby skutecznie wyłączyć byłego partnera od dziedziczenia i roszczeń spadkowych.
Testament nie zawsze wystarczy
Niektórzy myślą, że sporządzenie testamentu i zapisanie całego majątku dzieciom lub nowej partnerce załatwia sprawę. W separacji faktycznej taki krok może nie wystarczyć. Małżonek nadal może domagać się zachowku, czyli części majątku, który prawo gwarantuje nawet osobie pominiętej w testamencie. Zachowek zazwyczaj wynosi połowę udziału ustawowego (lub 2/3, jeśli osoba jest całkowicie niezdolna do pracy).
Jedynym skutecznym sposobem pozbawienia prawa do zachowku jest wydziedziczenie, które musi wskazywać konkretną przyczynę zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego.
Kiedy można kogoś wydziedziczyć?
Przyczyny muszą być jasno opisane w testamencie, np.:
-
uporczywe działanie wbrew zasadom współżycia społecznego (np. zdrady, alkoholizm),
-
popełnienie przestępstwa wobec spadkodawcy,
-
uporczywe niepełnienie obowiązków rodzinnych, jak brak pomocy w chorobie lub zerwanie kontaktu z dziećmi.
Samo „wyprowadzenie się” zazwyczaj nie wystarcza. Wydziedziczenie wymaga konkretnych działań, które naruszały obowiązki wobec rodziny.
Mit: „Intercyza chroni mnie przed dziedziczeniem w separacji faktycznej”
Wielu ludzi błędnie uważa, że podpisanie intercyzy automatycznie zabezpiecza majątek przed byłym małżonkiem, gdy żyją osobno. W rzeczywistości rozdzielność majątkowa działa tylko za życia małżonków. Chroni przed współwłasnością lub obowiązkiem dzielenia się majątkiem w trakcie małżeństwa, ale po śmierci cały majątek osobisty wchodzi do masy spadkowej.
Osoby w separacji nieformalnej często są zaskoczone, gdy były partner zgłasza się do notariusza po część spadku, nawet jeśli od lat nie mieszkali razem, a wszystkie aktywa były na ich nazwisko.
Wniosek jest prosty: intercyza nie zastępuje skutecznego testamentu z wydziedziczeniem ani separacji prawnej. Aby zabezpieczyć majątek, trzeba podjąć dodatkowe kroki prawne.
Co się dzieje, jeśli umrzesz w trakcie sprawy o rozwód lub separację?
Jeżeli złożyłeś pozew, a wyrok nie zapadł, postępowanie ulega umorzeniu. Sąd nie może rozwieść osoby zmarłej. Twoi spadkobiercy mogą jednak wystąpić do sądu o wyłączenie małżonka od dziedziczenia, jeśli istniały ku temu podstawy.
Podatek od spadków
W separacji faktycznej – w tzw. „grupie zerowej” podatkowej – spadek zgłoszony do urzędu w ciągu 6 miesięcy nie podlega opodatkowaniu, nawet przy dużym majątku. W separacji prawnej byli małżonkowie traktowani są jak osoby obce, co może generować wysokie obciążenia podatkowe, sięgające nawet 20% wartości spadku.
Dziedziczenie długów
W separacji faktycznej dziedziczysz również zobowiązania finansowe małżonka, w tym kredyty i pożyczki, co ma duże znaczenie, zwłaszcza jeśli nieruchomość jest obciążona hipoteką.
Renta i środki z rachunku bankowego
Nie wszystkie prawa finansowe po śmierci zaliczają się do spadku. W separacji sądowej małżonek może otrzymać rentę rodzinną z ZUS, jeśli miał prawo do alimentów. Natomiast w separacji faktycznej można skorzystać z dyspozycji wkładem na wypadek śmierci i pobrać środki z konta bankowego w ustawowym limicie, pomijając postępowanie spadkowe. W separacji prawnej takie uprawnienia wygasają.